Wiosna-trudny czas dla alergików

Wiosna-trudny czas dla alergików

dr n. med. Witold Bartosiewicz

Po długiej i mroźnej zimie przyroda budzi się do życia i gwałtownie przechodzi w tryb wiosenny. Zaczynają intensywnie pylić drzewa. Po brzozie, która pyli w kwietniu, w maju przyjdzie kolej na trawy, a potem chwasty. Jeszcze wcześniej od końca stycznia oraz w lutym i marcu „królują” pyłki drzew wczesno pylących czyli leszczyna i olcha. Wielu z nas myśli o tym czasie z obawą i niepokojem. Ludzie z objawami alergicznego nieżytu nosa i spojówek oraz astmą wywoływaną przez pyłki roślin z pewnością z wiosny się nie cieszą. Jest pewna grupa pacjentów, która doświadcza zaostrzenia jakże dokuczliwych objawów nawet pomimo intensywnego leczenia doustnymi lekami antyhistaminowymi, steroidami donosowymi i wziewnymi w przypadku astmy. Wyżej wymienione grupy leków działają objawowo. Pacjenci z pyłkowicą mogą mieć m. in. bardzo nasilone objawy kichania, świądu nosa, jego blokady. Niezależnie od wieku, towarzyszące atakowi alergii zmęczenie, rozdrażnienie i zaburzenia koncentracji, potrafią kompletnie dezorganizować funkcjonowanie w codziennym życiu bardzo wielu alergikom. Dlatego pacjenci z bardziej nasilonymi objawami wracają z tym problemem do specjalistów aby otrzymać bardziej skuteczną, niż leczenie objawowe, pomoc.

KIEDY RODZIC POWINIEN ZACZĄĆ SIĘ NIEPOKOIĆ OBJAWAMI U DZIECKA I POMYŚLEĆ O IMMUNOTERAPII?

Wielu rodziców bagatelizuje objawy, kładąc je na karb „częstych infekcji przedszkolnych”. U małych dzieci w wieku 3 – 5 lat na objawy alergiczne mogą nakładać się na infekcje żłobkowo – przedszkolne, ponieważ w okresie pylenia np. drzew lub traw są one niestabilne i bardziej podatne na wszelkie infekcje. Istnieją jednak sygnały, tzw. czerwone flagi, które jasno wskazują na podłoże alergiczne dolegliwości u dziecka i powinny skłonić rodziców do wizyty u specjalisty alergologa:

• „Salwy” kichania: Nagłe serie (po 5-10 razy pod rząd) po kontakcie z kurzem lub wyjściu na dwór w okresie od lutego do sierpnia.
• Pozdrowienie alergiczne (allergic salute): Charakterystyczne pocieranie nosa dłonią od dołu ku górze, co z czasem tworzy poziomą bruzdę na nosie.
• Cienie pod oczami: Tzw. „alergeny shiners” – ciemne obwódki pod oczami wynikające z przewlekłego zastoju żylnego w obrębie nosa i zatok. Długie, gęste i podwinięte rzęsy chroniące alergika przed penetracją alergenów dopełniają charakterystycznego wyglądu pacjenta zmagającego się z objawami alergii wziewnej.
• Sezonowość: Katar i łzawienie pojawiające się zawsze w tych samych miesiącach (np. kwiecień – brzoza, czerwiec – trawy)!!! Właściwie powinno jednoznacznie kierować podejrzenia opiekunów dziecka w stronę alergicznego tła dolegliwości u małego pacjenta.
• Objawy nocne: Męczący, suchy kaszel w nocy lub nad ranem bez gorączki, który może być zwiastunem rozwijającej się astmy.

ZAPAMIĘTAJ !!! 

Jeśli powyższe objawy zaobserwujesz u swojego dziecka, nie zwlekaj z wizytą u alergologa. W czasie wizyty zapytaj, czy Twoje dziecko spełnia kryteria kwalifikujące je do swoistej immunoterapii i mogłoby być odczulane. Wczesna interwencja tj odczulanie jest kluczowe, aby powstrzymać tzw. marsz alergiczny – proces, w którym nieleczony nieżyt nosa może przechodzić w pełnoobjawową astmę oskrzelową.

CZY ISTNIEJE ALTERNATYWA DLA OBJAWOWEGO LECZENIA ALERGII?

Przez wiele lat rozwijano i udoskonalano leczenie objawów alergicznych lekami antyhistaminowymi przyjmowanymi doustnie. Dziś mamy do dyspozycji bardzo nowoczesne preparaty tego typu, które mają bardzo mało działań niepożądanych i mogą je przyjmować np. zawodowi kierowcy, maszyniści w pociągach, a nawet piloci samolotów. Ponadto u części pacjentów wystarczy podawać tylko leki antyhistaminowe podawane miejscowo do oczu i lub do nosa. Od dekady istnieją również i mogą być bardzo skuteczne i bezpieczne złożone preparaty donosowe zawierające w swoim składzie steroid i lek antyhistaminowy. Jednak, co należy wyraźnie podkreślić, powyższe leki stosowane ogólnie (doustnie) lub miejscowo (do oczu i nosa) działają tylko w czasie ich podawania.

IMMUNOTERAPIA SWOISTA (ODCZULANIE) – REWOLUCJA W TERAPII

Zupełnie inaczej działa terapia alergii nazywana immunoterapią alergenową bądź swoistą, w skrócie AIT lub potocznie po prostu odczulaniem. W wielkim uproszczeniu jest to metoda leczenia przyczynowego, polegająca na podawaniu pacjentowi dawek odpowiednio spreparowanego alergenu np. pyłków brzozy po to, aby wytworzyć u niego stan tolerancji na podawany przewlekle alergen. Immunoterapia, to proces „przeprogramowania” układu odpornościowego. Zamiast traktować pyłki traw czy roztocza kurzu domowego jak coś, co bardzo mu szkodzi, organizm pacjenta uczy się je tolerować. Innymi słowy jest to jedyna metoda leczenia alergii, która znosi przyczynę dolegliwości, a jej efekt może utrzymywać się u pacjenta długo po zaprzestaniu odczulania. Pierwsze, bardzo prymitywne próby odczulania pacjentów pyłkami traw, podjęto w Londynie (Noon i Freeman) już w 1911 roku! Swoista immunoterapia była doskonalona przez długie lata, może być określana mianem rewolucji w alergologii.

Początkowo stosowana jako iniekcje podskórne SCIT, a wciągu ostatnich 30 lat jest coraz bardziej popularna i doceniana, zwłaszcza przez najmłodszych pacjentów, metoda podjęzykowa SLIT. Od kilku lat można zaobserwować wielki rozkwit takiej formy odczulania. Jest to związane m.in. z opublikowanymi wynikami licznych badań i analiz, które udowadniają bardzo wysoki profil bezpieczeństwa i porównywalną albo lepszą skuteczność podjęzykowej metody odczulania w porównaniu z klasyczną immunoterapią podskórną.

MOJE DZIECKO MA OPISANE POWYŻEJ OBJAWY ALERGICZNE. JAK NAJSZYBCIEJ UZYSKAĆ POMOC?

Generalnie dla ubezpieczonych pacjentów w Polsce istnieje czasami długa i kręta ścieżka do specjalisty alergologa lub zajmującego się odczulaniem pulmonologa w ramach NFZ. Aby czas oczekiwania na wizytę był jak najkrótszy warto na stronach NFZ sprawdzić dostępność do alergologa czy pulmonologa dziecięcego w poszczególnych placówkach. Część pacjentów może korzystać z pakietów ubezpieczenia w prywatnych, sieciowych systemach opieki zdrowotnej, niektórzy rodzice decydują się na szybkie, ale pełnopłatne wizyty u prywatnych specjalistów.

UWAGA Od 14 lutego 2025 każdy lekarz ma prawo przepisać pacjentowi leki z określonym poziomem refundacji niezależnie od tego czy pracuje państwowej placówce z kontraktem NFZ czy tylko prywatnie. W czasie wizyt prywatnych Możesz więc oczekiwać recept z pełną refundacją w tym z receptą Dz (dla dzieci do 18 r.ż.) o ile ustawodawca przewidział taką możliwość.

Wybrałaś/Wybrałeś drogę w ramach państwowego systemu NFZ, należy więc przejść przez oficjalną ścieżkę diagnostyczną:

• Krok 1 Lekarz POZ (Pediatra lub Lekarz Medycyny Rodzinnej). Wystawia skierowanie do Poradni Alergologicznej lub Pulmonologicznej dla dzieci
• Krok 2 Pierwsza wizyta u alergologa/pulmonologa dziecięcego. Lekarz przeprowadza dokładny wywiad na temat objawów pacjenta i planuje odpowiednią diagnostykę zaczynając od punktowych testów skórnych (Prick Test).
• Krok 3 Często konieczne jest rozszerzane badań o ocenę u pacjenta swoistych przeciwciał klasy IgE np. panelem inhalacyjnym Polycheck i badaniem komponent (podjednostek alergenowych), które pozwalają bardzo dokładnie sprecyzować, na co pacjent jest uczulony. Powyższe badanie umożliwia sprawdzenie, czy dziecko jest uczulone na główny składnik alergenu (co daje 90% szans na sukces odczulania), czy tylko na białka reagujące krzyżowo.

Kwalifikacja do swoistej immunoterapii (odczulania) . Opiera się na 3 filarach:

1. Kryterium kliniczne – to określone, charakterystyczne objawy występujące u pacjenta po ekspozycji na np. pyłki brzozy, traw czy alergeny roztoczy kurzu.
2. Kryterium immunologiczne – u pacjenta można wykazać powiązanie obecności podwyższonego miana przeciwciał klasy IgE przeciwko alergenom wywołującym objawy u dziecka.
3. Brak przeciwskazań do swoistej immunoterapii – alergicy kwalifikowani do odczulania nie mogą mieć współistniejących chorób m.in. czynnych chorób tarczycy, celiakii, chorób reumatycznych i nowotworowych czyli ciężkich chorób autoimmunologicznych. Chociaż pacjent kwalifikowany do odczulania metodą podjęzykową powinien mieć ukończony 3 rok życia, to w opinii autora najlepiej jest kwalifikować do odczulania dzieci 5 -letnie, co ma też odzwierciedlenie w aktualnych przepisach refundacyjnych (zostanie to bardziej szczegółowo opisane nieco dalej).

CO JESTEŚMY W STANIE ODCZULAĆ?

Nie każdy alergen kwalifikuje się do immunoterapii. Obecnie współczesna alergologia dysponuje skutecznymi szczepionkami na niżej przedstawione alergeny:

 

Aktualnie przyjmuje się, że odczulanie na sezonowe alergeny pyłków drzew, traw i chwastów może dawać wyższą skuteczność niż odczulanie na całoroczne alergeny roztoczy kurzu domowego i tym bardziej na alergeny pleśni i sierści zwierząt

PO DIAGNOSTYCE POWAŻNY DYLEMAT – JAKĄ METODĘ ODCZULANIA WYBRAĆ?

„Mam w domu 6 letnią córeczkę z nasilonymi objawami kataru siennego oraz alergicznego zapalenia spojówek w czerwcu i lipcu. Leki objawowe podawane dziecku doustnie i miejscowo do oczu i oraz do nosa niewiele pomagają. Doczekałam się wizyty u alergologa we wrześniu i po zebraniu wywiadu oraz diagnostyce potwierdziła się u dziecka silnie wyrażona alergia na pyłki traw. Specjalista zaproponował niezwłoczną swoistą immunoterapię. Powiedział, że ze względu na wiek dziecka oraz wysoki profil bezpieczeństwa i komfort leczenia małej pacjentki, sugerowałby preparat podjęzykowy. Czytałam o tym w Internecie i mam już mętlik w głowie od sprzecznych informacji. Jedni chwalą tę metodę inni piszą, że tylko metoda z zastrzykami jest skuteczna”

Powyżej przedstawiono, uproszczoną na potrzeby niniejszego artykułu, bardzo typową sytuację w relacji lekarz – pacjent. Niestety bardzo wiele osób nie do końca ufa lekarzom w różnych kwestiach. Odpowiedzią na to jest dokładna i rzetelna informacja o specyfice obu metod odczulania udzielona przez alergologa. Wzajemne poznanie się i zaufanie bardzo pomaga w tej kwestii. Na takiej bazie łatwiej będzie lekarzowi specjaliście opiekować się chorym pacjentem jak również właściwie kontrolować przebieg odczulania.

SCIT VS. SLIT: JAKĄ METODĘ WYBRAĆ?

Spróbujmy więc już bez emocji, dr Googla, bez fałszywych, Instagramowych proroków zastanowić się jak odczulać naszego małego Pacjenta.

Dostępne opcje terapeutyczne: SCIT vs. SLIT

Pacjenci mają do wyboru dwie główne drogi podania szczepionki:

1. SCIT (Subcutaneous Immunotherapy): Tradycyjne iniekcje podskórne podawane w gabinecie lekarskim. Wymagają 30-minutowej obserwacji po iniekcji.
2. SLIT (Sublingual Immunotherapy): Immunoterapia podjęzykowa w formie kropel lub tabletek.

Powyższa tabela pozwala w przejrzysty sposób pokazać najważniejsze różnice obu metod stosowanych w immunoterapii alergenowej.

Powyższe zestawienie wyraźnie wskazuje, że w odniesieniu do najmłodszych pacjentów immunoterapia podjęzykowa współcześnie jest najlepszą opcją. Nie przekreślając przy tym stosowanej od lat i sprawdzonej metody SCIT, należy podkreślić, że przy odczulaniu na jady owadów nadal pozostaje metodą z wyboru. Odczulanie podjęzykowe ma udowodnione w licznych badaniach bezpieczeństwo oraz skuteczność. Jednak należy pamiętać o wszystkich zasadach obowiązujących w czasie takiej terapii. Z pewnością wymaga to wzięcia współodpowiedzialności za cały proces leczenia przez rodziców odczulanego dziecka. Jest to zgodne z ogólnoświatowymi trendami i np. w krajach Unii Europejskiej już w 2013 roku szczepionki podjęzykowe stanowiły ponad 80% ze wszystkich przepisywanych preparatów. Jest rzeczą oczywistą, że obecnie nie ma kwestii czy, ale jak dobrze prowadzić immunoterapię SLIT. Na podstawie wieloletnich doświadczeń autora z dwiema metodami swoistej immunoterapii właściwa edukacja oraz upodmiotowienie oraz właściwie rozumiane partnerstwo jest gwarancją końcowego sukcesu terapii, szczególnie przy realizowanej w domu pacjenta metodzie podjęzykowej. Zawsze jednak ostateczny wybór metody immunoterapii zależy od indywidualnych potrzeb i oczekiwań pacjenta.

IMMUNOTERAPIA A REFUNDACJA W POLSCE Dostępne preparaty i ich ceny (szacunkowe na 03 2026 r.)

 

Warto jednak pamiętać, że pełna kuracja trwa zazwyczaj od 3 do 5 lat. Decyzja o wyborze metody powinna uwzględniać nie tylko cenę leku, ale także koszty dojazdów do placówki i preferencje pacjenta co do stylu życia. Obecnie większość preparatów do nowoczesnej immunoterapii podjęzykowej jest refundowana i dlatego decyzja o jej zastosowaniu przestała być głównie ekonomiczna, a może być merytoryczna. W uzupełnieniu poniższej tabeli, od kwietnia 2024 roku stopniowo wprowadzano na listy refundacyjne szczepionki podjęzykowe ograniczając refundację starszych, iniekcyjnych preparatów. Aktualnie, od stycznia 2026 roku, mamy darmowe szczepionki roztoczowe od 5 do 18 roku życia. 30% refundację na szczepionki roztoczowe od 18 do 65 roku życia. Znacznie tańsze szczepionki z alergenami pyłków traw i brzozy 30% refundacji od 5 do 65 roku życia. W powyższym zestawieniu nie uwzględniono preparatów z alergenami pyłków bylicy sierści psa i kota oraz pleśni z rodzaju Alternaria. Wspomniane alergeny nie są refundowane a koszt rocznej kuracji to ok 2,5 – 3 tys. PLN

UWAGA Ceny leków refundowanych są stałe w każdej aptece, ale mogą się nieznacznie zmieniać wraz z nowymi obwieszczeniami Ministerstwa Zdrowia (co 3 miesiące). Ceny szczepionek bez refundacji mogą się znacznie różnić w różnych aptekach

IMMUNOTERAPIA SWOISTA – PODSUMOWANIE. ZAPAMIĘTAJ

• Marsz alergiczny może prowadzić do rozwoju astmy u dzieci z wczesnymi objawami alergicznego nieżytu nosa i spojówek.
• Przy cyklicznych i sezonowych objawach świądu oczu i nosa, „salw” kichania po spacerze w parku czy na łące, ekspozycji na kurz domowy, pilnie zgłoś się do specjalisty alergologa.
• Swoista immunoterapia (odczulanie) jest jedyną, przyczynową metodą leczenia na niektóre alergeny wziewne a jej efekt utrzymuje się jeszcze długo po zakończeniu terapii.
• U wcześnie zdiagnozowanego (5 r.ż.) i odczulanego dziecka można zatrzymać rozwój astmy oskrzelowej.
• Istnieją dwie opcje swoistej immunoterapii: Podskórna SCIT– znana od wielu lat, skuteczna ale obarczona ryzykiem wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego. Podjęzykowa SLIT – praktykowana od ok 30 lat, skuteczna, bezpieczna, jest stosowana codziennie w domu, wymaga większej dyscypliny, upodmiotawia pacjentów, którzy stają się partnerami w procesie leczenia. Aktualnie najczęściej stosowana u dzieci i dorosłych z powyższych względów.
• Od stycznia 2026 dzieci od 5 do 18 roku życia mają darmową terapię odczulania podjęzykowego alergenami roztoczy kurzu domowego i 30% refundację na pyłki brzozy oraz traw. Dorośli od 18 do 65 roku życia mają 30% refundację na odczulanie alergenami pyłków traw i roztoczy kurzu domowego.